Сакрамэнта
Шрифт:
А тады ён усё лета ездзіў на эцюды. Быццам вярнуўся ў студэнцтва. Джынсы сабе купіў, саламяны брыль. Удзень на эцюдах, а ўночы — н акухні. Нап’ецца гарбаты і піша, перапісвае свае краявіды. Увосень у той самай зале, дзе яна ладзіла выставу маляваных дываноў, ён развесіў свае творы. Гэта было незвычайная, рамантычная, трагічная сага пра нашую зямлю . Пра касцёлы, цэрквы, палацы і замкі, што даўней стаялі ці шчэ стаяць, што шчэ жывуць сярод людзей. Ян ызрасліся з зямлёю, небам, і, даўно перажыўшы тых. хто іх будаваў, цяпер перадаюць нам. Нашчадкам, тое. Што тыя не дагаварылі, не даспявалі. Яны мацуюць наш дух, ачышчаюць, натхняюць душу.
І толькі на адным палатне было глыбокае васільковае, пралескавае неба і хлопчык са скрыпкаю з аблачынкі...
У
— Яна не асуджае мяне? Ну, што я забарла цябе да сябе? Не? Вельмі ж строга неяк глядзіць... Яна ў цябе была строгая?..
— Перастань...
У яго ў горле стаялі слёзы. І яна расплакалася...
Потым яна паехала ў Саюз мастакоў дамаўляцца пра выстаўку сабраных ёю маляваных дываноў у Мінску. А ён сказаў, што мусіць зайсці ў Акадэмію, а сам пайшоў д азнаёмага доктара... Ніна, аслепленая раптоўным, познім сваім шчасцем, яшчэ не ведала, не здагадвалася пра ягоную хваробу...
Пасля абеда яны сустрэліся ў метро, і ён, з нейкаю незразумелаю, незнаёмаю адчайнаю весялосцю пацягнуў яе глядзець, як адбудоўваюць Верхні горад.
Бялюткая, свежая імклівая царква ўзносіла ў неба маленні ўсіх, хто толькі падымаў да яе вочы. І яе, Нініна, таемнае, прыхаванае нават ад самой сябе маленне таксама... Хай гэтае шчасце доўжыцца вечна...
Яны спыніліся ля глухога, з няроўнымі, незашклёнымі вокнамі калісьці ружовага, а цяпер ссівелага дома масонаў. Калі яго збудавалі, вокнаў зусім не было. Толькі рознакаляровае шкло, умацаванае на сцяне, у нішах. Там. Дзе мусілі быць вокны. Чорнабародыя вольныя муляры ў скураных фартухах баяліся, што вечаровае святло парушыць іхняе змрочнае чарадзейства. А можа, зусім не ад вонкавага святла яны хаваліся? Можа, наадварот, баяліся, каб не расцяклося, каб ніхто не ўгледзеў прыручанага імі, а можа, папросту ўкрадзенага агню? Агню, украдзенага з пекла. Ніхто, апроч пасвечаных, не мог, не меў права грэцца ля яго. Ніхто . Чырвоная паходня асвятляе шлях да ісціны толькі абраным.
Але ж, калі святлом не дзелішся, калі яго хаваеш у сабе, яно паступова, без паветра, без свежага дыхання, тухне... І застаюцца глухія сцены і пустыя вачніцы, якія ўжо новыя, сучасныя, апранутыя ў запэцканыя робы, таксама ж вольныя муляры спрабуюць вярнуць да жыцця. Дарма. У фундамент гэтага дома ў Музычным завулку закладзены масонскі крыж. Сам дом, сценамі, дахам утварае ой самы крыж. А хіба можна жыць у крыжы? Крыж — гэта зорка, далёкая і недасяжная. На яго можна толькі маліцца...
Як важка. Хмары, здаецца, усім сваім цяжарам прыціскаюць да зямлі... І толькі адна стромкая, лёгкая, скіраваная да Бога камяніца трымае, не дае ім абрынуцца. Залачоны вобраз Хрыста, зорачкі крыжоў ды гарачае маленне, яе, Нініна маленне працінаюць усё наскрозь, гоняць прэч гэтыя важкія хмары, супроцьстаяць немінучаму...
І сталася неверагоднае. Хмары сапраўды рассунуліся. Над царквою яснела, свяцілася ледзь заўважная праталінка блакіту.
А над касцёлам, тут, у зале мастацкага музея, гэта ўжо была н епраталіна, а цэлая плынь святла і паветра... Вецер, заўсёдны спадарожнік Рушчыца, гнаў па небе апошнія ільдзінкі аблокаў, а можа, гэта былі тушы тых, хто ўжо пакінуў гэты свет? Яны адляцяць, растануць, ападуць дажджом, каб абудзіць да жыцця вось гэтую тлустую, плодную зямлю, з якою зліваюцца, з якою, здаецца. Зрасліся не толькі дрэвы, але і ўкленчаныя, схіленыя ў маленні людзі, ды і сам узведзены імі храм... Усё аплятаюць, яднаюць рухомыя цені... І дрэвы сціляюцца, узносяць у маленні галіны...
— Не, усё ж у нашай веры, праваслаўнай, ці каталіцкай, заўжды заставалася нешта язычніцкае. Паганскае... Чаму вось Рушчыц намаляваў іх не ў касцёле. А менавіта ля касцёла? Яму не хапала паветра. Яны ж схіляюцца, моляцца не толькі Богу, але і небу, аблокам, сонцу, гэтай сваёй не ўтравелай шчэ зямлі... — Мікола змоўк на паўслове. У залу з халодным рэхам вострых абцасаў увайшла высокая жанчына ў чорным аксаміце. Яна ўзяла пад руку свайго барадатага спадарожніка,
нешта яму шапнула і пасміхнулася. І Ніна пазнала гэтую скептычную, пагардлівую ўсмешку, гэты халодны посмех. Міколаў посмех. Які заўжды так балюча раніць яе... Дык вось ён адкуль у яго...Яна апусціла вочы і яе апёк залаты крыжык на тонкім ланцужку. А ён не мог адарваць вачэй ад такіх знаёмых, родных маміных жамчужных пацерак, якія тая перад смерцю падарыла сваёй адзінай любай унучцы Міле, іхняй дачцэ.
Нічога не сказаўшы, як з гары ў пропасць, Мікола пайшоў да... вядома ж, Ніна адразу здагадалася, да сваёй былой жонкі.
— Мила теперь в Париже. Да. Вышла замуж за дипломата, — наўмысна гуча, рэхам па сёй музейнай зале адказвала ян ана Міколавы, шэптам, даўкім паўголасам пытанні.
І Ніна з жахам адчула, што ён, ейны Мікола баіцца, а мжа. Проста кахае. І да смерці будзе кахаць гэтую халодную мармуровую статую. Не. Гэта не н. а яна, Ніна, сарвалася і падае ў пропасць. Калі ж скончыцца гэтая пакута, гэтае бясконцае падзенне?!
У шкляной шыбіне, за якою схавалася чароўная, сто гадоў таму напісаная незнаёмка, так недарэчна адбіўся яе, Нінін разгублены твар, акуляры, чырвоныя шчокі, непадабраныя шпількамі, раскудлачаныя валася і гэтая недарэчная квяцістая хустка на плячах...
Ківок. Скептычны з’едлівы посмех. Барадач паслужліва падае ёй сагнутую ў локці руку. Мармуровая статуя адыходзіць. І з суседняе залы, рэхам, па ўсім музеі чуваць цоканне ейных вострых абцасаў...
Па дарозе дадому. У Віцебск, у аўтобусе, Мікола загаварыў пра тое, пра што ім нельга, абодва ж ведалі, нельга было гаварыць...
— Я ніхто... Ні вучоны... Вучоныя ж не ездзяць на эцюды... Ні мастак. Мастаком трэба пражыць жыццё. Мастаком перад самаю смерцю не станеш... Рукапісы дзвюх кніжак ляжаць недзе ў папках, а я па начах пішу неіснуючыя палацы і храмы...
— Не кажы так...—вымавіла яна ледзь чутна, — гэта не твае, гэта ейныя словы...
Усю дарогу ён, скрозь роспач і боль, расказваў ёй свой бясконцы, дасюль яшчэ бясконцы раман. Яна слухала і сціналася, фізічна адчувала, якою нязначнаю робіцца сама перад ім. Перад ягонаю трагедыяй. Што ў параўнанні з ёю, гэтаю трагедыяй было ўсё ейнае жыццё? .. Ейнае першае, яшчэ ў школе перажытае і так ніколі і нікому за жыццё не выказанае каханне да суседава сына... Ейнае глыбокае, да слёз, да бяссоння захапленне адным маладым выкладчыкам гісторыі ва ўніверсітэце, і ў адказ ан ейнае раптоўнае, па шчырасці прызнанне абразлівы смех сяброўкі: ён жа любіць не дзяўчат, а хлопцаў, усе пра гэта ведаюць, а ты, быццам з месяца звалілася!.. Потым гэтыя гняўлівыя, падачкаю кінутыя ёю на стол гваздзікі ў газеціне... Кім, дзеля чаго... Няважна. Усё цяпер няважна... Бо яна адчайна чапляецца за кожны выступ, за кожны, ёй і толькі ёй падораны Міколаў пагляд, хай сабе выпадковы, але ж шчыры, шчыры, ізноў зрываецца, падае ў пропасць ягонае адчужанасці... Ён усё яшчэ належыць іншай.
Той, з якою яго звязвала першае глыбокае пачуццё. Ён сам выбраў яе сярод аднакурсніц. Ціхую, нават запалоханую. У яе быў жорсткі, вельмі жорсткі бацька, старшыня калгасу. Ён мог на ноч паставіць яе ці ейную сястру ў кут, каленямі на гарох, ці з паднятым угору венікам. Нават за тое, што не вымыюць падлогу, ці не здымуць яму, п’янаму, чобаты...
Мікола, дазнаўшыся пра ўсё гэта, адразу зрабіў ёй прапанову. Яна перабралася жыць да іх з мамаю. А потым увесь час вінаваціўся, шчэ і цяпер вінаваціцца, што не даў ёй тады часу падумаць, пакахаць яго. Вінаваціўся, што так рана, шчэ студэнткаю, нарадзіла яна Мілу... А потым яшчэ гэты няўдалы спарон. Ён са студэнцтва прывык пісаць за яе рэфераты і курсавыя, ён дапамог, прымусіў яе паступіць у аспірантуру, абараніцца. Мама гадавала Мілку, варыла, мыла. Пакуль мела сілы. А потым... Міла канчала ўжо школу. Маму паклалі ў бальніцу. Больш з апаўгода яна пралежала ў бальніцы. Дадому ўжо не вярнулася. А жонка... яшчэ не прайшло і году пасля мамінай смерці. Яны сядзелі на кухні, за сталом. І Мілка... І Мілка ўсё чула... “Мы с Сашей давно любим друг друга… с тобою я не знала, что такое любовь…»