Сакрамэнта
Шрифт:
Слова за слова. Я пабедавала, што меншы мой шчэ слаба гаворыць. Лісіха праверыла, абнадзеіла: калі сказаў “камень”, то ўжо загаворыць. Паспачувала мне, што “пужаныя” яны, мае малыя, можа, сабака калі кінуўся, абяцала загаварыць вады. Да яе, запэўніла, і з Мінска ездзяць паваражыць, ваду замаўляюць. А потым Лісіха вучыла хлопцаў гуляць “у каменьчыкі”, перакідала цвёрдыя шэрыя драбочкі з тыльнаг абоку на далонь, назад. І расказвала, расказвала... Ці то гісторыю, ці то жальбу свайго жыцця...
У вайну, як і ўсе яе суседкі, засталася ўдавою. Вось такая заклятая вуліца... Дваіх дзяцей сама падняла на ногі. Сына і дачку. Сын, як паехаў на Поўанч служыць у арміі, так там і застаўся. Прыжаніўся. Дзяцей, праўда, нямашака. Але неяк жывуць. Піша. Прыязджае. Гэта ён і хату пафарбаваў, і плот падправіў, і вішні рассадзіў. Абяцаў і сёлета падвосень
— І ўнукаў, як дзяцей... Адна падымала. Сын, праўда, памагаў. Калі грошы, калі адзежы якой прышле... адгаравала сваё... Цяперака хай яны сваё гаруюць. .. Ажаніліся ж адзін і другі. Квацеры са ўсімі ўдобствамі. А я... Што ім я... Вока во адно зусім не бачыць. Глухну... І твар... На малпу падобная... Праўда?
Я сачыла за малымі, каб меншы не праглынуў костачкі, каб большы не выбег на дарогу. І не прыглядалася, не ўглядалася ў яе твар... А калі на развітанне зірнула... Як апякло мяне... Ды не, нетвар. Вочы. Адкрасавалі, выцвілі ейныя вочы. Ад тугі, ад слёз. Такія вочы былі ў маёй нябожчыцы бабулі перад смерцю...
Калі абабралі вішні, я бачыла, як раненька, да спёкі, абапіраючыся ні нізенькі, спецыяльна прыстасаваны для таго зэдлік, поўзала Лісіха між градаў—палола. У нядзелю зранку аўтобус раптам спыніўся ля нашае вуліцы...
— Лісіху чакае. Да царквы пдвозіць. Самой ёй ужо не дайсці, — растлумачыў сусед.
А потым некалькі разоў уздымалі пыл, ляцелі паўз нашую хату шалёныя “Мерсэдэсы”.
— Да Лісіхі. Па ваду, - шапнула на вуха суседка.
Прайшоў год. Сёлета ізноў да вішань і яблыкаў прыехалі мы ў той маленькі, атулены ляснымі ўзгоркамі гарадок. З дарогі, ды ў гэткую спёку... На рэчку! Вядома ж, на рэчку... І як там пачувае сябе нашая Лісіха? Мы ёй прывезлі абрус і каробку цукерак. Вада ж, загавораная ёю, крынічная вада, здаецца, дапамагла...
Сон. Не, не сон. На месцы яснавокай, усмешлівай хацінкі стаяў суровы мураваны палац.
Вішні, бліскучыя, гладзенькія, цэлымі гронкамі хінуліся да дарогі. Але нават суседскія хлопцы іх не шчыпалі. Сабака праводзіў усіх злосным, надрыўным брэхам.
Наша суседка ўсё растлумачыла. Лісіха шчэ ўвосень памерла. (“Цяжка канала... Ой, цяжка... Яна ж чараўніца. А ў іх, пакуль душа д анеба дабярэцца. Ой нацерпіцца. Напакутуе...”) а ўнукі, бо сын і на пахаванне не прыехаў, адразу прадалі хату армянам. За долары. Купілі сабе па “Мерсэдэсу”. Адзін — белы, другі — “колеру электрык” (гэта сын суседцы так казаў, ён з імі ў леспрамгасе разам працуе).
Да гэтага лета Арменія ў мяне асацыявалася з выдатнаю паэткаю Сільвай Капуцікян, па суседству з якой мы гадоў пятнаццаць таму адпачывалі ў Кактэбелі. Годная, падцягнутая, і ў свае шэсцьдзесят яна ў доўгай, строгага крою сукенцы не ішла, мякка ступала, няўмольна нагадваючы мне старажытную царыцу горнага, з небам абвенчанага сар’янаўскага краю... І прыветнасць у яе была царская. І жэсты. І гаворка, і вершы, якія чытала на адным з вечароў... А ўслед паспяшалі ейныя дзеці. Беглі. Раіліся, як пчолкі, унукі. Культ сям’і. Клуьт маці ў Арменіі дасюль святы. Хоць прывучаныя найперша не да сямейнага, а дзяржаваю заведзенага парадку славяне пасмейваліся, дзівіліся, як гэта яны ўсе (чалавек восем ці дзесяць) жывуць у на траіх разлічаным пакоі, ды яшчэ й харчуюцца ў сталоўцы дома творчасці...
Потым, ужо ў Мінску, я чытала ейныя поўныя болю за родны край артыкулы ў “Літаратурнай газеце”... Потым Карабах, землятрус... Ізноў немы боь застыў у, як сцвярджаюць знаўцы красы, найпрыгажэйшых свеце, правільна акрэсленых, глыбокіх вачах
старажытных армянскіх фрэсак. Ахвяры, скрозь усё жыццё ахвяры...Божа, як жа не стасаваліся з маімі юнацкімі ўяўленнямі, з вызанчэннем “ахвяры”, ды і з нашым, бядотным для ўсіх, хто шчыра працуе, жыццём, — раз’етыя, расхрыстаныя (сарочкі не сыходзяцца) гаспадары овай камяніцы ў нашым маленькім прырэчным гаардку! Яны з насалодаю падстаўлялі свае валасатыя, ды не, поўсцю зарослыя грудзі сёлета нечакана для ўсіх не засмужанаму, не заплаканаму. Па-сар’янаўску пякучаму сонцу. І адзінае, што аддалена нагадвала мне паэтычную царыцу Сільву, гэта хоць і не такі імклівы і мяккі, ды ўсё ж царскі поступ таго, які заўжды крочыў наперадзе, ды яшчэ, бадай, цэлы рой смуглявых дзетак, што ляцелі ўслед за дарослымі, бліжэй, бліжэй да сваёй сям’і, да сваёй радзіны. І хняя незразумелая, далёкая горная гаворка злівалася ў адзінае пчалінае джырканне. Потым я бачыла, як чарнявыя хлапчукі, стоячы ў чарзе па малако, нядобра хіхікалі, чытаючы, каверкаючы, нявечачы беларускія словы над прылаўкам. Больш за ўсё іх чамусьці весяліла слова “яйкі”.
Нехта ў чарзе расказаў, што гэтя “нярускія” (у гарадку армян вельмі ж па-нашаму называюць “нярускімі”) падбілі суседскіх хлапчукоў украсці барана. Асвежавалі, з’елі. Падлеткаў засудзілі на чатыры гады, а ім нічога... Яго тут жа перабілі: “А во ўчора дзяўчынка танула... Яе ж таксама нехта з іх, нярускіх, выцягнуў...”
Як я зразумела, жыло ў той камяніцы чалавек дваццаць. Сям’я дык сям’я... І да нас завітаў адзін, юнак, хлопец яшчэ. Павітаўся. Спытаў, ці можна яблыкаў-ападкаў назбіраць... Нам што...
— Бярыце. Абы дрэвы не ламалі...
— Зачем же деревья ломать... Деревья ломать нехорошо ...
“Можа й някепскія будуць гаспадары...” — згадаўшы абламаныя ўчора суседскімі падшыванцамі нашыя вішні, паспрабавала я суняць сваю, зрэшты, натуральную патрыятычную пыху. Можа й, праўда, зямлі, нават нашае, на ўсіх хопіць. Яна шчодрая. Хто яе дагледзіць, уробіць, таму і дасць...
У іх не было яблыкаў. Затое было шмат-шмат вішань... Што збіраліся рабіць яны з імі, не абіраючы, выгадваючы пару, у гарадку так і не дазналіся. У адн уноч у іх абабралі амаль усе вішні. Сабака брахаў, але хто яго пачуе ў навальнічную ноч, калі маланкі сякуць неба і вецер з дажджом? Не рпадыхнуць. Ці мала што прымроіцца прыкутаму ланцугом сабаку. Усяго два ці тры дрэвы засталіся неабабранымі. Пры самых вокнах. Тут ужо і суседкі паспачувалі няўдалым новым гаспадарам. Такога ж у іхнім гарадку не было адвеку...
На другую ноч сабаку спусцілі з ланцуга. І калі зайшоўся ён у брэху, незважаючы на навальніцу, нехта з мужчын выйшаў н аганак...
Ля дрэў шчыравала жанчына ў белай хусцінцы. Яна, ніяк н ераэгуюч ына вецер і залеву, абірала вішні. Яна то ўладарна загадвала ім нахінуца, то сама лёгка ўздымалася, узлятала да самых верхавін... Гром глушыў надрыўны сабачы брэх і гартанныя адчайныя ўскрыкі гаспадара. Маланка асвятляла ёй шлях і зоркамі пырхалі сярод змакрэлага лісця ягады. Вецер сарваў з сабачні бляху і... паслужліва нахінуў вішнёвыя голькі проста жанчыне ў рукі... Яна ізноў стаяла на зямлі. Ахрыплы сабака шалёна кінуўся, ужо, пэўна, не першы раз адчайна заглытваючы, раздзіраючы не фартух, не ейную спадніцу. Не ейныя ногі—начное паветра і дождж... Другі мужчына выбег з самастрэламі. І ўжо на дв агаласы яны, не сыходзячы з ганку, нешта крычалі, стралялі ў паветра і па ёй... але дождж не сціхаў, гром глушыў усё наўкола, і маланка мёртвым бляскам адбівалася ў шыбах. А жанчына ў белай хусцінцы ўсё абірала і абірала свае вішні...
Калі неба адгаласіла і хмары выпусцілі са смяртэльных абдымкаў васпаваты месяц, яна скончыла сваю працу, падхапіла бязважкія вёдры, і на ейным твары, у пустых вачніцах тужліва і ясна засвяцілі зоркі...
Гэта была другая запар авальнічная ноч. На дрэвах не засталося нівднае вішні...
Той смуглявы юнак, што прыходзіў да нас па яблыкі- ападкі, ажно перасмыкнуўся, расказваючы пра ўсё гэта... Перасмыкнуўся і перажагнуўся...
А ўвесь гарадок ужо працяла новая ліхаманка слыхаў. Унукі Лісіхі, тыя, што жылі ў “квацерах са ўсімі ўдобствамі”, зранку зайшлі кожны ў свой гараж, — мураваныя, на дв азамкі зачыненыя, — убачылі, што іхнія “мерседэсы” — белы і “колеру электрык” — як макам абсыпаны... вішнямі. На даху, на капоце, на багажніку — паўсюль зырчэлі наліўныя салодкія ягады. Такія былі толькі ў іхняе бабулі. А ў машынах, на заднім сядзенні — кожнаму па вядры... Ейны дзёрзкі, горкі напамін аб прададзенай чужыкам прадзедавай сядзібе...