Сакрамэнта
Шрифт:
Сёлета нашыя суседзі Рыжкевічы пасеялі недзе каля лесу палоску жыта і палоску пшаніцы. Зжалі. А сёння везлі на возе паўз наш двор і зачапілі, зламілі сліву. Цэлая голька неданошаных. Зялёных бубак безнадзейна апала ў пыл. На дарогу. Слівы адразу сцяліся, сшарэлі. Ператварыліся ў нікому непатрэбныя прыдарожныя каменьчыкі.
А Рыжкевічы ўжо ўсёй свм’ёю дружна расстаўляюць, парадкуюць ля свайго штыкетніка снапы. Душна. Сівы Рыжкевіч папраўляе ўслед за сынам і жонкаю прыткнутую да плота збажыну і строга, сурова бліскаюць ягоныя настаўніцкія акуляры. Ён пазірае на неба. Лепш было адразу складаць пад навес. Жонка, і ў свае сівыя гады падцягнутая, рупная, паспяшае. А сын, самы ж меньшы, Сымон, бы наўмысна, марудзіць. Возьме сноп і нясе яго павольна, разважна — думае. Прыткне да плота ізноў стаіць—думае... Яму б як бацьку пайсці ў настаўнікі. А ён пасля арміі застаўся на будоўлі. Па вечарах зачыняецца ад усіх і чытае. Кніжкі, часопісы.
— Той гаршчок, я потым у часопісе вычытаў, — няспешна дзяліўся з намі Сымон, — слязніцаю назваецца... Яно ўсё недзе ў мяне ў гаражы ляжыць. У хату несці асцерагаюся. Я тады малы. Дурны быў. Нядобра гэта ў чужых магілах корпацца. — нечакана дадаў ён і шчэ нешта хацеў сказаць ці папрасіць пра што, але жонка пазвала яго вячэраць і ён затушыў цыгарэту, развітаўся.
Жонка ў яго, Таццянка, не перадаць якая спрытная, увішная. Летась і цяжарная была, а ўсё адно ўвечары ці ў выхадныя і зраніцы яны з Сымонам на веласіпеды — і ў лес. Толькі хусцінка бялюткім пялёсткам трапеча на галоўцы. Вёдрамі чарніцы, маліны, дурніцы і, вядома ж, грыбы, лісічкі, вазілі. І яшчэ кветкі, зёлкі нейкія. Ахапкамі. Не, такой, як у Таццянкі духмянай гарбаты я болей нідзе не піла.
Цяпер у іх двое дзетак — Юлька, ёй, пэўна, годзікаў шэсць, і Міхаська. Усе спяшаюцца, каб хутчэй вызваліць каня. А Юлька круціцца пад нагамі, хаваецца ў збажыну, сама сабе смяецца, сама сабе прыпявае:
На вуліцы мокра, А на ганку суха, Выйдзі, выйдзі да мяне ты, Мая харашуха! Ой, выйдзі, выйдзі! Ой, выйдзі, выйдзі! Ой, выйдзі, выйдзі, Мая харашуха...Падпечаная на сонцы, як булачка, вяртлявая яснавочка, выслізвае з пшанічнага снопу і ейныя валасы сплятаюцца з пшанічнымі каласкамі... Ой, выйдзі, выйдзі... Зманліва, гарэзна мірганюць незабудачкамі ў саламяным павуцінні Юльчыны вочкі...
А я сяджу на сваім ганку, нанізваю на нітачку саломінкі, майструю саламянага павука. Павешу ў хаце і буду лавіць сонца... сонечныя промні. Сонца зазірне ў вакно і заблытаецца ў ягонай вытанчанай пругкай павуціне. На шчасце.
Сымон прыткнуў да плоту апошні сноп і, забраўшы ў Таццянкі каляску з Міхаськам, рашуча крочыць да нас.
Залатая саламяная канструкцыя кружыцца, плыве ў маіх руках... Адмыслвоая карункавая клетка для сонца. Але ж хіба можна злавіць, утрымаць святло? І я гляджу скрозь павука на Сымона з сынам. Жывая, рухомая ідылія ў імглістай сонечнай раме. Павешу яе пакуль што вось тут, на цвік, пры дзвярах, дзе звычайна сушыцца кмен. Сымон заязджае з Міхаськам у двор.
— Дык, я, можа, прынясу вам тыя мае чарапкі? Можа, вы там у Мінску ў музей іх здасцё? — Сымон глядзіць на мяне так. Што я не магу пярэчыць. Вочы ў яго блакітныя, але пагляд нейкі важкі, з-пад ілба. І сам ён лаўганосы, мажны, нагадвае старога драўлянага ідала. Такому не адмовіш.
Сымонавы рэліквіі каменем аселі н амаёй душы. Я не разумела яшчэ чаму, але мне хацелася вынесці іх з хаты. І. Пэўна, я так бы і зрабіла. Але... Вецер рэзка шоргнуў шыбінаю, ледзь утрымала. Неба імкліва цямнела. Важкая парнасць налілася дажджом. Рыжкевічы хапком пераносілі збажыну пад навес. У трывожным пераднавальнічынм святле жытняя салома злівалася з сівымі валасамі Рыжкевічыхі, Сымонавай маткі. Яна несла цэлае бярэма, не зважаючы, што хусцінка саслізнула, упала ў пыл... Мудрасць сівізны — мудрасць жыта, мудрасць чорнага хлеба. Сымон разам з бацькам парадкаваў снапы. Убачыў мяне ў вакне і неяк нядобра ўсміхнуўся, уздыхнуў. Я зачыніла вакно і саламяны павук варухнуўся, застыў пад столлю перад атуленым вышываным ручніком абразом. Маці Божая трохручніца, што ўжо амаль стагоддзе бароніць гэтую хату ад агню, ад навальніцы. Цяпер пад ёю на белым абрусе — Сымонавы знаходкі. Я кранаю шурпатую, цёплую, сшарэлую ад часу слязніцу... Сякера хоць іржавая, але ж ёю можна й параніцца... а бурштынавыя пацеркі... Дзіўна, яны мяккія, ліпкія... І пахнуць жывіцай... З вакна наплывае іррэальна рэзкае, важкае эльгрэкаўскае
святло. Нарэшце бліскавіца рассекла няпэўнасць.О, я ведаю, чаму Сымон так хацеў пазбыцца гэтых сваіх знаходак...
Яны зводзілі душу ў іншы час, у іншы свет. І не ставала сілы супроцьстаяць іхняй волі...
Яна нават з выгляду цёплая, шурпатая і лёгкая. Поўная зерня яна стаіць у нагах ля свежай. Толькі засыпанай магілы. Так пажадаў нябожчык. Так пажадаў Ганчар. Каб у яго ў галавах укапалі драўляны крыж, а ў нагах паставілі вось гэты, поўны зерня, вылеплены ім шмат гадоў таму гаршчочак. Слязніцу духу...
Я падняла вочы і зніякавела. Па той бок магілы насупроць мяне стаяў юнак да болю, да нейкае падсвядомае сутаргі падобны на мяне. Нейкая няўлоўная лінія, рысы. Жэст... Так пазнаеш, спазнаеш свой адбітак у вадзе... Я, дзяўчына, чарнавокая, чарнабровая, з даўгімі, цёмнымі, аж да сіняга адліву, як вароніна крыло косамі, пазнавала сябе ў гэтым бялявым унурыстым даўганосым юнаку, які моўчкі стаяў па той бок Ганчаровай магілы. Па той бок маёй падсвядомасці. Колькі мы так прастоялі?.. Я і не заўважыла, як ля крыжа нехта паставіў два гарлачыкі. Адзін чорны, задымлены — з валошкамі. Другі — густа-гарычневы, рудзенькі — з рамонкамі. Гэтыя гарлачыкі, як і слязніцу, пэўна ж, таксама зляпіў нябожчык Ганчар. Слязніца яшчэ не сшарэла ад часу. На ёй няма адколаў і трэшчын. Мяккае вечаровае святло робіць яе ружоваю, як яблык... Ружавее, убіраючы ў сябе апошні дотык нябесных промняў і насыпанае ў яе з верхам зеленаватае, з сівізною жыта. Самая цярплівая і самая мудрая, і самая шчодрая з усіх расліна...
Калі я зноў перавяла позірк, падняла вочы, па той бок магілы ўжо нікога не было. І толькі цяпер я ўрэшце рэшт ясна ўсвядоміла, што гэта быў Ганчароў сын. І ён, ён падобны на мяне... Ці гэта мне толькі падалося? Раней мы ніколі не стаялі з ім вось так: вочы ў вочы... І зноў я глядзела на слязніцу. І нехта няўмольна браў над амною ўладу. Мне прымроілася, ці, можа, прыснілася...
Мая мама, маладая, я ніколі не бачыла. Я зусім не памятаю яе такою... На твары ніводна езморшчынкі і нейкая ледзь улоўная, юрлівая ўсмешка... Яна крутнула галавою і перакінула чорную змейку касы са спіны на грудзі і пачала даплятаць і зноў расплятаць, і зноў даплятаць... І ласкава, умольна заблішчэлі ейныя цёмныя вільготныя вочы, нервова запульсавала жылачка на шыі. Яна закусіла губу і развязала матузок сарочкі, пацалавала крыжык... Навошта?!
А Ганчар заўважыў яе. Ён яшчэ зусім не сівы, не такі, якім я ведала яго ўсё сваё жыццё чарнявы, без барады, толькі з вусамі. Ён у скураным фартуху і валасы перахоплены скураным раменьчыкам. Набірае, плюхае на ганчарнае кола чырвонае, не, хутчэй. Усё ж рудое гліны і ласкава, уладарна абхапіўшы яе рукамі, заводзіць нагою кола. Калі ён крыху прымружыў вочы. На ягоным твары з’явілася нейкая ледзь улоўная, таямнічая ўсмешка. Якія моцныя і далікатныя ў яго пальцы. Яны імкліва варожаць і, здаецца. Не кранаючы гліны, выцягваюць з яе пакуль што толькі яму вядомую, толькі яму бачную пасудзіну. Скрозь мутнае, пыльнае вакенца праступла сонца. Роўная плынь цьмянага, густога святла... На паліцах пыдсыхаюць, чакаючы абпалу стромкія, падобныя на дзяўчат гарлачыкі, збаны годна выстаўляюць адзін перад адным свае вухі, намёртва зляпіліся адно з адным спарышы і трайнічкі ( як жа лоўка насіць у іх у поле падабедак!), надзімаюць шчокі самавітыя гаршчочкі і бунькі (адны ўсё жыццё будуць каштаваць усё, што згатуе гаспадыня — сёння боршч, заўтра — кашу, другім з-за іхняга вузенькага горла, нічога, апроч вады, не перападзе!)... Пакуль што ўсе яны жывуць колерам гліны. А вось, як вылезуць з печы, адно аднаго не пазнаюць! Хто так і застанецца рудзенькім ці зеленавата-шэранькім, а каго дым ды вуголле ператвораць у сабе падобных, давядуць да попельнага, сіня-чорнага бляску. Каму які лёс? Пра гэта ведае толькі Ганчар.
Я, як і мая мама пры парозе не зводжу з яго зачараваных вачэй. Чырвоная з рудым, сонечным водсветам гліна ператвараецца ў ягоных руках у... слязніцу... Тую самую, з магілы...
Мама, напружана стрымліваючы дыханне, прыхінулася спінаю да дзвярнога вушака ія. Як бусел, падціснула адну нагу. Пэўна. Адстояла. Другая ледзь не па калена ызірае з-пад сарочкі, густа затканай не толькі па каўнеру, рукавах, але і па падолу пунсовымі і чорнымі крыжыкамі і ромбамі. Каб жа нячыстая да цела, да душы дапяла, не зблытала... я заўжды зайздросціла маме, якія ў яе маленькія, далікатныя рукі і ногі. Хоць жа і працуе, як усе. І басанож да самае зімы ходзіць, а далоні, і пяткі ў яе не такія, як ва ўсіх, мяккія... а я не ў яе. І косткі ў мян ешырэй, і нага вялікая, а галоўнае нос, нос у мяне зусім не дзявочы... Даўгі. Пануры, з горбінкай. Як у... толькі цяпер заўважыла... Нос у мяне як у Ганчара... І бровы зрастаюцца на пераноссі. А ў мамы маёй бровы крылатыя, лёгкія. Яны ўзлятаюць, і гавораць толькі вочы. Вільготныя, ласкавыя. Мама развязвае пояс і гукае: